AI και ανθρώπινη φύση. Το πραγματικό στοίχημα

Το πραγματικό στοίχημα είναι ο άνθρωπος

Πριν λίγο καιρό μίλησα με έναν 26χρονο που μόλις είχε χάσει τη δουλειά του λόγω AI. Οι εργοδότες του, του πρότειναν ένα πακέτο αποζημίωσης και μια λίστα με “νέες ευκαιρίες κατάρτισης.” Τον ρώτησα πώς νιώθει. Δεν μου μίλησε για λεφτά. Μου είπε “Νιώθω ότι είμαι περιττός, αχρείαστος.”

Αυτή η πρόταση και η βαθιά θλίψη στο βλέμμα αυτού του νέου, με ταρακούνησε και επιτάχυνε τον προβληματισμό μου γύρω από την τεχνητή νοημοσύνη.

Η υπόσχεση

Πολλοί μιλούν για την AI σαν να πρόκειται για μηχανή λύτρωσης. Θα μας απαλλάξει από τη φτώχεια και τον κόπο, λένε. Ίσως και από την ανάγκη της εργασίας όπως τη γνωρίζουμε. Κάποιοι πάνε παραπέρα. Μιλούν για αφθονία, για κόσμο όπου η παραγωγικότητα θα είναι τόσο μεγάλη, ώστε η επιβίωση θα πάψει να είναι πρόβλημα.

Η AI μπορεί να αλλάξει ριζικά τα δεδομένα. Σε αυτό δεν έχω αμφιβολία. Μείωση κόστους ζωής, αύξηση παραγωγικότητας, απαλλαγή εκατομμυρίων ανθρώπων από εξοντωτικές εργασίες.

Αλλά αυτό δεν είναι το κεντρικό ερώτημα.

Το πραγματικό ερώτημα

Τι θα κάνει ο άνθρωπος με αυτή την ελευθερία;

Θα γίνει δικαιότερος και σοφότερος; Ή απλώς πιο καλοταϊσμένος και πιο εξαρτημένος; (Υποψιάζομαι ότι ξέρεις ήδη την απάντηση.)

Ο πυρήνας της ανησυχίας μου κρύβεται εδώ. Ο άνθρωπος δεν χρειάζεται μόνο ασφάλεια. Θέλει να δημιουργεί, να ανήκει κάπου, να χτίζει. Κανείς δεν θέλει να νιώθει κατοικίδιο ενός συστήματος.

Η δουλειά δεν ήταν ποτέ μόνο μισθός. Ρώτα κάποιον που μόλις απολύθηκε. Δεν θα σου πει ότι χάνει χρήματα. Θα σου πει ότι χάνει τον λόγο να σηκωθεί το πρωί. Ταυτότητα, πειθαρχία, κοινωνική αναγνώριση. Ο 26χρονος δεν έχασε μισθό. Έχασε τη θέση του στον κόσμο.

Αν αύριο η AI απαλλάξει μεγάλα τμήματα της κοινωνίας από την οικονομική αναγκαιότητα, το πρόβλημα δεν εξαφανίζεται. Αλλάζει μορφή.

Η αυταπάτη του UBI 

Όποιος πιστεύει ότι το ανθρώπινο πρόβλημα λύνεται με ένα επίδομα τύπου UBI (Universal Basic Income, Παγκόσμιο Βασικό Εισόδημα), δεν έχει καταλάβει τίποτα για την ανθρώπινη φύση. Τελεία.

Δεν φοβάμαι τόσο ότι τα ρομπότ θα μας πάρουν τις δουλειές. Φοβάμαι κάτι χειρότερο. Ότι οι άνθρωποι θα επιλέξουν μόνοι τους την εύκολη λύση. Ύπαρξη χωρίς νόημα, χωρίς σκοπό, χωρίς αρετή. Κι εκεί αρχίζει η παρακμή, δεν χρειάζεται να σου τη φέρει κανείς απ’ έξω.

Γιατί αν ο άνθρωπος παραμείνει δούλος ματαιόδοξων επιθυμιών, τότε και υψηλό εισόδημα να του δώσεις, πάλι φτωχός θα νιώθει. Η φτώχεια δεν είναι μόνο οικονομικό ζήτημα. Είναι η αδυναμία να βάλεις μέτρο στις επιθυμίες σου και νόημα στην ύπαρξή σου.

Ας μιλήσουμε ξεκάθαρα. Αν η κοινωνία φτάσει σε σημείο μαζικού εκτοπισμού από την εργασία, ένα εγγυημένο εισόδημα ίσως χρειαστεί. Ως προσωρινό ανάχωμα, ναι. Ως λύση μόνιμη όμως όχι. Γιατί γιατρεύει το σύμπτωμα, βλ. πυρετός, αλλά δεν σκοτώνει τη νόσο.

Ο άνθρωπος δεν γίνεται καλός όταν ικανοποιούνται οι ανάγκες του. Πολλές φορές γίνεται το αντίθετο. Όταν απαλλάσσεται από την ανάγκη χωρίς να έχει εσωτερική παιδεία, γίνεται πιο δουλικός στις ορέξεις του. Αυτό το βλέπουμε ήδη, δεν χρειάζεται να περιμένουμε την AI.

Εδώ ακριβώς πέφτει έξω η συζήτηση για UBI. Παρουσιάζει το εισόδημα σαν να αρκεί για να λύσει πολιτισμικά προβλήματα. Σαν να αρκεί να βάλεις λεφτά στο τραπέζι για να εμφανιστεί αυτόματα μια ανώτερη κοινωνία. Αφελές. Και σε ορισμένες περιπτώσεις, επικίνδυνο.

Το πρόβλημα της εξουσίας

Υπάρχει και κάτι βαθύτερο. Δεν είναι μόνο αν η AI θα καταστρέψει δουλειές. Είναι ποιος θα πάρει την εξουσία να “σώσει” τους ανθρώπους από αυτή την καταστροφή.

Κάθε φορά που ακούω ότι κάποιοι θα διαχειριστούν τρισεκατομμύρια “για το καλό όλων,” σηκώνεται μέσα μου ένα κόκκινο σημαιάκι. Ότι κάποιοι θα αποκτήσουν τεράστια δύναμη πάνω στις ζωές μας.

Αν η κοινωνία χρειάζεται δίχτυ ασφαλείας, αυτό πρέπει να είναι απλό, διαφανές, γενικό. Χωρίς γραφειοκρατία και πατερναλισμό που μετατρέπει τον πολίτη σε πελάτη του κράτους. Αν φτιάξεις σύστημα που εξαρτά εκατομμύρια ανθρώπους από ένα κρατικό ταμείο, δεν τους σώζεις. Τους αλυσοδένεις.

Πολλοί μιλούν για μια οικουμενική υπόσχεση αφθονίας χάρη στην AI, αλλά επιτρέψτε μου να είμαι επιφυλακτική. Προσωπικά το νιώθω σαν σαθρό έδαφος. Προϋποθέτει πως η τεχνολογία θα εκτοξεύει την παραγωγικότητα, πως οι τιμές θα πέσουν, πως οι κυβερνήσεις δεν θα τα κάνουν μαντάρα, πως οι μεγάλες εταιρείες δεν θα κάνουν κατάχρηση. Πάρα πολλά “αν” για να χτίσεις νέα ανθρωπολογία.

Το πραγματικό στοίχημα, η παιδεία

Το πρόβλημα είναι βαθύτερο από τα οικονομικά. Πολύ βαθύτερο.

Ο σύγχρονος κόσμος μετρά ό,τι μπορεί. Πτυχία, πιστοποιήσεις, δεξιότητες, αποδόσεις. Αγνοεί ό,τι μετράει αληθινά. Η μεγάλη πρόκληση της εποχής δεν είναι να κάνουμε πράγματα πιο γρήγορα. Είναι να διαμορφώσουμε ανθρώπους ικανούς να ζήσουν ελεύθερα. Ανθρώπους που δεν καταρρέουν όταν βγάλεις τα δεκανίκια.

Η παιδεία πρέπει να γίνει κεντρικός άξονας μιας μεταεργασιακής κοινωνίας.

Και όταν λέω παιδεία, δεν εννοώ πτυχία ή certifications. Εννοώ κάτι πιο σπάνιο. Την ικανότητα να ρωτάς, να αμφισβητείς, να ξεχωρίζεις αληθές από ψεύτικο. Να μη γίνεσαι σημαιάκι κανενός, ούτε δημαγωγού ούτε αλγορίθμου. Ο Αριστοτέλης, στα Πολιτικά, το έλεγε πιο κομψά: ο άνθρωπος δεν είναι πλασμένος για να συντηρείται. Είναι πλασμένος για να μετέχει, να πράττει, να δίνει μορφή στον κόσμο.

Αν σου δώσουν άφθονο χρόνο αλλά σου λείπει τέτοια παιδεία, ο χρόνος γίνεται βούρκος. Βλέπεις ήδη σημάδια. Σκρολάρισμα ατελείωτο, likes και διαδικτυακές φιλίες των 15 δευτερόλεπτων, personas . Δεν χρειαζόταν η AI για αυτό, αρκούσε ένα smartphone.

Το πραγματικό στοίχημα,  η παιδεία

Το πρόβλημα είναι βαθύτερο από τα οικονομικά.

Ο σύγχρονος κόσμος μετρά ό,τι είναι εύκολο και αγνοεί ό,τι είναι σπουδαίο. Μετρά πτυχία, πιστοποιήσεις, δεξιότητες, αποδόσεις. Όμως η μεγάλη πρόκληση της εποχής της AI δεν είναι να κάνουμε περισσότερα πράγματα πιο γρήγορα. Είναι να διαμορφώσουμε ανθρώπους ικανούς να ζήσουν ελεύθερα.

Η παιδεία πρέπει να γίνει ο κεντρικός άξονας της μεταεργασιακής κοινωνίας.

Και όταν λέω παιδεία, δεν εννοώ πτυχία. Εννοώ την ικανότητα να ρωτάς, να αμφισβητείς, να ξεχωρίζεις το αληθές από το ψευδές. Να μη γίνεσαι έρμαιο δημαγωγών, αλγορίθμων και πρόσκαιρων επιθυμιών. Να μπορείς να χρησιμοποιείς τον χρόνο σου υπεύθυνα. Όπως έλεγε ο Αριστοτέλης, ο άνθρωπος δεν είναι πλασμένος απλώς για να συντηρείται. Είναι πλασμένος για να μετέχει, να πράττει και να δίνει μορφή στον κόσμο του.

Αν έχεις άφθονο χρόνο αλλά όχι τέτοια παιδεία, ο χρόνος γίνεται βούρκος.

Η μεγάλη ειρωνεία

Η κοινωνία της AI μπορεί να γίνει είτε η πρώτη κοινωνία όπου οι άνθρωποι αποκτούν περισσότερο χρόνο για ανώτερη ζωή, είτε η πρώτη κοινωνία που βυθίζει μαζικά τους ανθρώπους της σε παθητική κατανάλωση, εθισμό και ηθική αδράνεια. Αν κρίνω από το επίπεδο της παιδείας σήμερα, φοβάμαι ότι οδηγούμαστε προς το δεύτερο.

Η AI μπορεί να κάνει τον κόσμο πιο εύκολο. Δεν μπορεί όμως από μόνη της να τον κάνει καλύτερο. Αν το κράτος αρκεστεί στο να τρέφει ανθρώπους χωρίς να τους καλλιεργεί, δεν θα κυβερνά πολίτες. Θα διαχειρίζεται εξαρτημένους.

Η πόρτα

Αυτό είναι το πραγματικό στοίχημα. Όχι απλώς να επιβιώσουμε από την AI, αλλά να γίνουμε καλύτεροι άνθρωποι εξαιτίας της. Αυτό δεν το λύνει ούτε το UBI ούτε οποιαδήποτε άλλη επιδοματική φόρμουλα. Το λύνει η παιδεία, η καλλιέργεια κριτικής σκέψης, η εσωτερική πειθαρχία. Η ικανότητα να βάζεις όρια στις επιθυμίες σου και να δίνεις κατεύθυνση στην ελευθερία σου.

Σήμερα δεν είμαι βέβαιη ότι η παιδεία μας προετοιμάζει γι’ αυτό.

Αλλά ο McGilchrist αναφέρει κάτι που μου δίνει δύναμη και ελπίδα. Ότι αρκεί να αλλάξει ριζικά η καρδιά και το μυαλό μόλις του 3% των νέων ανθρώπων για να αλλάξει ολόκληρος ο κόσμος γύρω μας.

Τρία τοις εκατό. Νέοι άνθρωποι που σκέφτονται αντί να ακολουθούν. Που διαβάζουν αντί να σκρολάρουν. Που ρωτάνε “γιατί” αντί να δέχονται αμάσητα ότι τους σερβίρει ο αλγόριθμος. Νέους που δεν χρησιμοποιούν AI ως υποκατάστατα σκέψης, που πράττουν αντί να μιλούν και εξελίσσονται χωρίς φανφάρες και επαναστάσεις. Νέους που απλά αρνούνται να ζουν σαν κατοικίδια.